فرج و وجه تقسيم مذكوره آنست كه مرخص له در تيمم يا محدثست يا مجنب و حالى كه مقتضى آنست در غالب يا مرض است يا سفر پس معنى آنست كه ( ان كنتم جنبا او محدثين او كنتم مرضى او على سفر فلم تجدوا ماء ) نهم از مسايل مذكوره فلم تجدوا ماء است الى آخر بدانكه فا اينجا جواب شرط نيست بلكه عاطفه است بر كنتم زيرا كه لم قلب مضارع مىكند بماضى و نفى آن مىكند بلكه جواب آن فتيمموا است و معنى آنست كه ( فلم يتمكنوا من استعمال الماء ) زيرا كه ممنوع از شيء در حكم فاقد آنست * ( فَتَيَمَّمُوا ) * اى فتعمدوا و اقصدوا صعيدا اى شيئا من وجه الارض كقوله ( صعيدا زلقا طيبا ) اى طاهرا و لهذا اصحاب ما گفته‌اند كه اگر متيمم ضرب يد خود كند بر حجر صلب و مسح كند مجزيست و ابو حنيفه نيز قايلست به اين و نزد شافعى علوق تراب شرطست لقوله * ( فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْه ) * و در اين دليل نظر است زيرا كه جايز است كه من اينجا ابتدائية باشد و معنى اين كه در تيمم واجب است كه ابتدا بضرب يد كند بر صعيد و روايات مأثوره از اهل البيت صلوات اللَّه عليهم معضد اينست و مراد بوجه بعضى آنست كه آن جبهه است نزد اكثر اصحاب ما و اين با به جهت آنست كه با از براى تبعيض است و يا بجهة نصوص از اهل البيت صلوات اللَّه عليهم پس مسح جبهه ميبايد كه تا به طرف انف اعلى باشد و همچنين مراد بيدين ظهر كف است از زند تا به اطراف اصابع دهم * ( ما يُرِيدُ اللَّه ) * نمى خواهد خدا آن چيزى را كه فرض كرده است از وضوء و غسل و تيمم و يا امر بتيمم * ( لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ ) * تا بگرداند بر شما تنگى يعنى بر شما تنك گيرى كند * ( وَلكِنْ يُرِيدُ ) * و ليكن ميخواهد آن را كه * ( لِيُطَهِّرَكُمْ ) * تا پاك گرداند شما را از احداث يا از گناه چه وضوء كفارهء ذنوبست و بر هر تقدير مفعول يريد در هر دو موضع محذوفست و لام براى علت است و گويند لام مزيده است و معنى اينكه ( ما يريد اللَّه ان يجعل عليكم من حرج حتى لا يرخص لكم فى التيمم و لكن يريد لان يطهركم ) اين ضعيف است زيرا كه ان مقدر نميشود بعد از لام زايده * ( وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَه عَلَيْكُمْ ) * و تا تمام كند نعمت خود را در دين بر شما بواسطهء مقرر كردن او در شرع آن چيزى را كه مطهر ابدان شماست و مكفر ذنوب شما و يا تمام گرداند به جهت رخصت دادن تيمم در حين تعذر استعمال آب انعام خود را بر شما بعزايم خود * ( لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ) * تا شايد شما شكر گوئيد بر نعمتهاى او و صاحب كنز گفته كه حقتعالى بقوله ما يريد اللَّه الى آخر ختم آيه فرموده بسه حكم كه مشتملند بر اعطاف عظيمه يكى آنكه نخواسته است بامر وضو و غسل و بعد از آن تيمم كه بدل از هر دو است مگر توسعه و تخفيف